Web tasarımı, bir avuç Internet gurusunun tekelinden çıkmak üzere. Zaman içinde, geliştirme araçlarının daha da kolaylaşması ile beraber “web sihirbazları” yerlerini reklamcılara bırakacaklar.

Mahir B. Aşut

Internet, ticari ve toplumsal yaşantıya damgasını 1993 yılında WWW (World Wide Web) ile vurdu. Tim Berners-Lee’nin 1989 yılında World Wide Web projesinin çekirdeği olan hipermetin dilini (HTML) geliştirmesi ve HTML belgeleri arasındaki iletişimin HTTP protokolü ile düzenlenmesinin ardından ilk WWW siteleri bir bir ortaya çıkmaya başladı.

Web belgeleri tasarımı, HTML’in ve görsel-sezgisel arabirimler kullanarak temelde HTML kodu üreten geliştirme araçlarının varlığı ve gelişmişlik düzeyi ile doğrudan orantılı bir iş dalı. Web’in ilk çıkışlarını yaptığı 1993 yılından başlayarak web sitesi geliştirilmesi de giderek bir iş kolu halini almaya başladı.

WWW’in belirli standartlar doğrultusunda ilerlemesi için CERN (Avrupa Nükleer Araştırma Enstitüsü) W3 konsorsiyumunu kurdu. Bugün 420’den fazla üyesi bulunan W3C, değişen gereksinimler paralelinde sürekli olarak yeni ilaveler ve sürümler ile web protokollerini ve geliştirme esaslarını zenginleştiriyor.

Web sihirbazları

İlk webmaster’lar çok fazla geliştirme aracına sahip değildi. Ağırlıklı olarak Unix veya türevi olan işletim sistemlerine dayalı web yazılım geliştirme platformu da metin editörleri dışında alternatifler barındırmıyordu.

Bu şartlar altında “web sihirbazları” doğdu. www’nin inceliklerini, işleyişini ve esaslarını bilen bu insanlar bir zamanlar Pascal veya C programcılarına gösterilen ilginin aynısı ile karşılaştılar. Dünyanın geri kalanına tamamıyla kapalı olan bir uzmanlık dalında ilerlediler.

Tasarımcıların işi kolaylaşıyor

WWW’nin gelecekteki potansiyelini gören iş dünyası, “sanal dünya”daki yerini alabilmek için hızlı bir yarışa girdi. İlginçtir ki web’in doğum yeri Avrupa olmasına karşın ticari öngörü açısından Avrupalı meslektaşlarından çok daha ileride bulunan ABD’liler web’i de “Amerikan malı-Made in USA” haline getirmekte gecikmediler.

Hızlı gelişme, hızlı tasarıma olan ihtiyacı körükledi. Az sayıdaki web sihirbazının daha çok çalışması, daha üretken olması gerekiyordu. İlk HTML geliştirme yazılımları bu ihtiyacın sonunda ortaya çıktı. Bunlar gerçek anlamda görsel tasarım araçları olmayıp daha çok kullanıcının kod yazma gereksinimi azaltan yazılımlar oldu. 1995 ve 1997 yılları arasında ağırlıklarını hissettiren bu tarz uygulamalar, web tasarımcılarının haklı nedenlerle sahip oldukları ayrıcalıklı konumlarını sürdürmelerini sağlarken yerlerini giderek kod yazımını daha da azaltan sürümlerine bıraktılar.

Java’nın doğuşu

Sun Microsystems tarafından geliştirilen Java programla dilinin kökeni sanıldığının aksine W WW’e dayanmıyor. 1970’li yıllarda doğarak 1991 yılından sonra şekillenmeye başlayan evrensel programlama dili Java, ancak 1995 yılından itibaren WWW ile birlikte anılmaya başladı.

Java, HTML’in sınırlarını geliştiriyor ve daha önceleri yalnızca HTML dosyalarını görüntülemekle görevli birer araç olan web tarayıcılarının yeteneklerini artırıyor. Netscape, 1995’lerde yüzde 99 civarında olan (bugün yüzde 15 bile olmayan) popülaritesini biraz da Java’yı öncelikle desteklemesine borçluydu.

Java bir dönem inanılmaz popülerlik kazandı. Web tasarımcısı olmak ve Java programcısı olmak aynı şey gibi algılanmaya başlandı. Web sitelerinde daha etkin etkileşim dönemi Java ile başladı denebilir. JavaScript, HTML içine kolayca dahil edilebilme kolaylığı ve pratik dil özellikleri ile web tasarımcılarının gözdesi oldu. Aslında Java dili ve JavaScript birbirinden çok farklı kavramlar. Java, tam anlamıyla bir programlama dili iken JavaScript onun birtakım özelliklerini barındıran küçük bir altkümesi olabilir.

Ve Microsoft ağırlığın hissettirir

Aynı yıllarda, Larry Wall tarafından 1988’de geliştirilen Perl (Practical Extraction and Reporting Language) programlama dili ve Rasmus Lerdorf’un PHP’si etkileşimli ve veritabanı destekli web sitelerinde etkili olmaya başladı. Temel tasarım kriterleri (grafik tasarımını dışarıda bırakırsak) bu hızlı sonuç veren ver gerçekten pratik dillerin etrafında şekillenmeye başladı. Microsoft’un Active Server Pages’i (ASP) Java’nın aksine Perl ve PHP gibi sunucu temelli bir diğer web programlama dili olarak kendini gösterdi. Sunucu temelli yazılımlar, kullanıcının bilgisayar ve web tarayıcısı konfigürasyonuna bağlı olmadıkları için daha az hataya yol açtılar ve daha fazla tercih edildiler.

Bir dönem Internet dünyasını geriden takip eden Microsoft, pazarlama gücü ve kitlelerin nabzını tutmaktaki yeteneği ile kısa süre içinde sırça kafesteki rakibi Netscape’in dünyasını darmadağın etti. Netscape ile birlikte JavaScript ve Java dünyası da bu işten ciddi zarar gördüler. Microsoft, NT sunucularda çalışan IIS (Internet Information Server) işletim platformu, Internet Explorer Web tarayıcısı, ASP programlama dili ve FrontPage tasarım paketi ile bir anda Webmaster’ların gözdesi oluverdi.

FrontPage gerçek anlamdaki ilk WYSIWYG platformu olarak web dünyasını temelinden sarstı. Web tasarımı bir anda kitlelere mal oldu. Hatta o denli başarılı oldu ki bugün neredeyse tüm web barındırma (hosting) şirketleri, Unix sunucularında bile FrontPage ile tasarım yapmaya uygun sunucu uzantılarını müşterilerine sağlıyorlar.

Değişen roller

Aslında web tasarımcılığının bugün geldiği noktayı yalnızca kullanımları giderek kolaylaşan geliştirme araçları doğrultusunda irdelemek yanlış. Geçtiğimiz günlerde Macromedia’nın İstanbul’da düzenlediği ve Flash gibi popüler web geliştirme ürünlerini tanıttığı bir web tasarım toplantısında bir gerçek açıkça göze çarpıyordu: Web tasarımı reklamcıların oyun bahçesi olmak üzere.

Web siteleri, bilgi paylaşımı için iyi birer mecra olmalarının yanında kurumların prestijleri açısından da önemliler. İş dünyası bu yeni sahnedeki yerini almak için adeta sırada bekliyor. İşleri zaten “tasarım” olan reklam ajansları HTML’in eskisi kadar korkulacak bir yanı olmadığını gördüler. Flash gibi, küçücük hacimlerde ciddi görsel ve işlevsel zenginlik sunan ve kullanımı reklamcıların -artık sağ kolları haline gelen- klasik programı Photoshop’dan bile daha kolay olan bu araçları benimsediler. Hatta bir çok reklam ajansı, bünyelerine işin sihirbazlık tarafını yapmak için Perl, ASP, Java, JavaScript ve PHP programcıları katmaya başladılar.

Web tasarımı, kurumlar tarafından bir prestij ve ucuz tanıtım öğesi olarak görülüyor. Şirketlerin bu konuda ilk başvuracakları kaynak olan reklamcılar (yani tanıtımdan sorumlu olanlar) bu alandaki ciddi pazarın bilincindeler. Zaman içinde, geliştirme araçlarının daha da kolaylaşması ile beraber web tasarım şirketleri yerlerini reklam şirketlerinin bünyelerindeki departmanlara bırakacaklar. Belki özel projeler özel ekipler gerektirecek ancak genel eğilim Türkiye’de olduğu gibi tüm dünyada da bu yönde. Web geliştiriciler için eskinin müşterisi yarının işvereni olabilir.

mahir@netgaleri.com